कोल्हापूरला,आजचं कोल्हापूर बनवणारा अजनबी ...वॉल्टर मार्डन डकेट RE ...

 "Why Seek Ye The Living Among The Dead, He Is Not Here."

स्पेनमधल्या एका कबरीवर असलेलं एक सुंदर अर्थपूर्ण वाक्य. भावार्थ असा, "या कबरीत निजलेला तुम्हाला या मुडद्यांचा जगात सापडणार नाही, तो तुम्हाला तुमच्याच जिवंत जगात आजूबाजूला सापडेल." आणि खरोखरच या कबरीतला माणूस आपल्याला दररोज ठिकठिकाणी कोल्हापूरात भेटतो, ते ही गेले दीडशे वर्ष !

वॉल्टर मार्डन डकेट, RE. इंग्रजी नोकरशाहीच्या PWD खात्यातला, रॉयल इंजिनीअर्स (RE) च्या अंतर्गत काम करणारा एक लष्करी अभियंता. Royal Engineers, Bombay आणि Royal Engineers, Bengal या दोन विभागांनी अचाट कामं करून सम्राज्यशाहीच्या ताब्यातून मिळवलेला भारताचं रूप पालटून टाकलं. काय काय उभं केलं नाही त्यांनी ? रस्ते, घाट,पूल, शासकीय इमारती, बंदरं, बागा,रेल्वे स्टेशन्स. थोडक्यात आज रोजच्या आपल्या वावरातल्या अनेक सोयीची सुरुवात RE नी करून दिली. स्वतःच्या नावापुढं RE ही अक्षर लागणे म्हणजे भूषण होतं  त्या काळात .आणि याच RE, Bombay तर्फे 1872 साली मेजर पदावर बढती मिळून वॉल्टर डकेटची Excecutive Engineer म्हणून नेमणूक झाली ती कोल्हापूरात...

तो पर्यंत डकेटने एडनहुन (आफ्रिका) मुंबईत येऊन Land Reclaimation, Prong's Lighthouse सारखे महत्वाचे प्रोजेक्टस यशस्वीपणे पूर्ण केलेले होते. आता डकेटची कारकीर्द कोल्हापुरात बहरणार होती .

त्यावेळचं कोल्हापूर नजरेसमोर आणा. एक तटबंदी-बुरुजांनी बंदिस्त असे एक मध्ययुगीन शहर. अत्यंत दाटीवाटीची वस्ती. अरुंद रस्ते. आल्याआल्या डकेट भिडला ते राजाराम हायस्कूलच्या कामाला (जुन्या राजवाड्याच्या नगारखान्याच्या बाजूची वास्तू). चार्ल्स मॅन्ट या मुरब्बी वास्तुकाराने कल्पना केलेली इमारत डकेटने उभा करून दाखवली (१८७४).

राजाराम हायस्कुल, कोल्हापूर  ...

मॅन्ट-डकेट जोडगोळीचं पुढचं काम म्हणजे टाऊन हॉलची उभारणी(१८७६). याच टाऊन हॉलच्या ७ एकरावर पसरलेल्या (तेंव्हा) बागेचं डिझाईन आणि उभारणी मात्र डकेटने एकट्याने केली. या बागेतल्या मध्यावरचा कारंजा डकेटच्या कल्पनाशक्तीची झेप दाखवतो.

टाऊन हॉल, कोल्हापूर 

याच सुमाराला भारतातली शहरं रस्तामार्गाने जोडण्याची मोहीम Royal Engineers ने सुरू केली. आणि डकेटच्या आयुष्यातला माईलस्टोन ठरणारा प्रोजेक्ट डकेटने सुरू केला. 

शिवाजी पूल किंवा ब्रम्हपुरी पंचगंगा पूल  (तत्कालीन नाव) आणि आंबा घाट. (१८७४-१८७८). 

त्यावेळी डकेटच्या हाताखाली काम करणाऱ्या रॉबिनसन नावाच्या इंजिनिअरने पुल आणि घाटाच्या बांधकामादरम्यानच्या आठवणी, calculations वर काही व्याख्याने दिली आहेत. त्यात डकेटचं Civil Engineering Skill किती excellent होतं आणि या बांधकामादरम्यान अचानकपणे येणाऱ्या अडचणींवर engineering way ने वेळोवेळी कशी मात केली हे रॉबिनसन ठासून सांगतो. पंचगंगेला येणाऱ्या पुराचा सर्व्हे करून पिलर्सची उंची , घाटातली minimum turning radius कशी अभ्यास करून निश्चित केली याबद्दल रॉबिनसन अगदी खुलून सांगतो. या पुलाची आणि आंबा घाटाची काही  Basic Engineering Drawings बघण्याचे भाग्य मला मिळाले आहे.

शिवाजी पूल, कोल्हापूर 

शिवाजी पुलावरची डकेटच्या नावाची कोनशीला ... 

डकेटचं पुढचं काम म्हणजे रंकाळा संवर्धन आणि पाणीपुरवठा योजना. तेंव्हा १८७७ चा दुष्काळ कोल्हापूरात सुरू झालेला होता. आणि हा प्रोजेक्ट एका दुहेरी जबाबदारीने डकेट ने पेलला आणि यशस्वी करून दाखवला. याच कामादरम्यान डकेटला कर्नल म्हणून बढती मिळाली. या प्रोजेक्टअंतर्गत रंकाळ्याचं सुशोभिकरण तर होतंच पण शहरासाठी रंकाळ्याचं पाणी पुरवण्यासाठी इन्फ्रास्ट्रक्चर सुद्धा उभा करायचं होतं.

आज रंकाळ्याच्या बाजूची भिंत आणि त्यावरचे नक्षीदार स्तंभ, टॉवर , फुटपाथ या अंतर्गत उभारले गेले आणि कोल्हापूरच्या समाजजीवनात अमर होऊन गेले. डकेटच्या engineering skill बद्दल मी स्वतः एक engineer म्हणून आवडलेली गोष्ट सांगतो. जेंव्हा आपण रंकाळ्याच्या भिंतीवर बसतो तेंव्हा त्या भिंतीच्या वरच्या भागाची रुंदी आणि angle काही अशाप्रकारे design केलेत की बसणाऱ्या माणसाला मागे पाण्यात पडण्याची शक्यता अजिबात वाटत नाही.

पाणी पुरवठा करण्यासाठी जवळपास १० मैल लांबीची पाईपलाईन, २३३ पाण्याची आउटलेट्स, धुण्याच्या चाव्या इतका सगळा पसारा एकेकाळी कोल्हापुरात उभा करण्यात आला. आज हा सगळा ऐवज कुठे गडप झालाय कुणाला माहीत ? (या रंकाळा बांधकामादरम्यानच्या बऱ्याच मजेशीर आठवणी माझ्या संग्रहात आहेत.)

रंकाळा टॉवर ...

रंकाळ्यावर राजघाटावरची डकेटच्या नावाची कोनशीला ... 

डकेटच्या कार्यकालादरम्यानच कोल्हापूरची तटबंदी पाडायला सुरुवात झाली आणि शहराने आजचा चेहरा धारण करायला सुरुवात केली.कोल्हापूरच्या वास्तव्यातंच डकेटने गोकाक येथील पाण्यावर चालणाऱ्या कॉटन मिलचे काम पूर्ण केले.

१८७९ च्या दरम्यान डकेटची बदली पुण्यात झाली. पुण्यातही आजची फुले मंडई, पेशवे दप्तर अशी चिरंतन कामे डकेट करत राहिला. यथावकाश डकेट लंडनला गेला आणि तिथे त्याच्या skillset आणि experience ला अनुसरून कामे करत राहिला . 

कोल्हापुरातल्या त्याच्या कामाची व्याप्ती बघितली तर लोकोपयोगी अशा सर्व प्रकारच्या प्रोजेक्ट्स मध्ये त्याचा सक्रिय सहभाग असलेला दिसून येतो .कोल्हापूरला आजचं कोल्हापूर बनवणारा हा शिल्पकार आयुष्यात येणाऱ्या बदलांना सामोरे जात कोल्हापूरातून गेला पण आपल्या कामाची अमीट अशी छाप इथल्या समाजजीवनावर सोडूनच. डकेटने उभ्या केलेल्या वास्तू आता इतक्या सवयीच्या झाल्या आहेत की त्यांच्याशिवाय कोल्हापूरची कल्पना होऊ शकत नाही. काळाच्या ओघात डकेट विसरला गेलाय पण त्याची creations अजरामर ठरलीत.

ता.क.

डकेटची आठवण येऊन हा लेख लिहिण्यामागचं कारण सांगतो.

सहा महीने लॉकडाऊन नंतर कोल्हापूरात आल्यावर अचानकपणे मला डकेट भेटला. 

CPR समोरून बावड्याला जाताना भावसिंगजी रोडवर जितीचा ओढा ओलांडताना पुलावर डकेट भेटला.

दगडी बांधकामांचं Victorian age मधलं सुंदर उदाहरण असणारा हा पूल म्हणजे डकेटने कोल्हापूरला दिलेली अजून एक भेट. जुन्या कागदोपत्री याची नोंद फक्त जुना पूल अशीच आहे. कुणी याच बांधकाम केलं याबद्दल कुठेही नोंद कदाचित केलेली नाही. न्यू पॅलेसचं सुरू असलेलं बांधकाम आणि इंग्रजांची रेसिडेन्सी यांना सोयीचं व्हावं म्हणून हा पूल डकेटने बांधलेला दिसतोय.

 पुलाच्या चारही कोनशीला ज्यावर मेजर डकेटचं नाव आहे ,रस्त्यावरच्या डांबरी थरात खाली गेलेल्या आहेत. मरणाची धूळ आणि कचरा यामुळे त्या कोनशीला ओळखू येत नाहीत. मी जमेल तशी साफसफाई करून फोटो येण्याइतपत त्या स्वच्छ केल्या. त्यावेळी येणारेजणारे वेड लागलेल्या माणूस म्हणून माझ्याकडे बघत होते हे सांगायला नको.

जुन्या पुलावरची डकेटच्या नावाची कोनशीला 

जुन्या पुलावरची डकेटच्या नावाची कोनशीला  

डकेटच्या कबरीवर लिहिल्याप्रमाणे तो त्याच्या कबरस्थानात भेटत नाही. 

डकेट भेटतो राजाराम हायस्कुलचं जाळीदार नकसकाम बघताना.

डकेट भेटतो टाऊन हॉलच्या बागेत दुपारी उन्हाची विश्रांती घेताना.

डकेट भेटतो रंकाळ्यावर भिंतीवर बसून टॉवरकडे बघताना.

डकेट सुरक्षितपणे पंचगंगापार करून देतो. 

डकेट आंबा घाटातून सुखरूप कोकणात पोचवतो. 

असा डकेट , जुन्या पुलावर अडगळीत पडलेल्या कोनशीलेवरही भेटतो. 

-----फक्त आपणच त्याला ओळखू शकत नाही.

डकेटची कबर, स्पेन   

© भारत पांडुरंग महारुगडे ,

९८२२४४९८५६

मु. पो. करवीर नगरी 

संदर्भ :

1. Road Making in Western India - Robinson

2. British Library London.

3. कोल्हापुरात अनेक जुन्या वास्तूंवर असलेल्या पण अडगळीत पडलेल्या कोनशिला ..